Yessenov Foundation гранттары Қазақстанның жас зерттеушілеріне қалай көмектеседі

60-тан астам жас қазақстандық Shakhmardan Yessenov Foundation грантының арқасында әлемнің үздік зертханаларында ғылыми тағылымдамадан өтіп үлгерді. Дәл қазір сіздің де осы грантқа үміткер атануға мүмкіндігіңіз бар – өтінім қабылдау жүріп жатыр. Университет оқытушысы Амина Шайқым мен жоғары оқу орнын бітіруге санаулы уақыт қалған Мұса Әлиев мұндай тәжірибеден өтіп үлгерді. Бұл тағылымдама олардың кәсіби және тұлғалық дамуына қалай әсер етті?

 Suleiman Demirel University-дің аға оқытушысы, компьютерлік ғылымдар магистрі Амина Шайқым студенттерге машиналық оқытуды, сондай-ақ ғылыми зерттеу әдістері мен технологияларын меңгеруге көмектеседі. Yessenov Foundation байқауында жеңіске жеткен ол Пенсильвания университетінде беделді профессордың жетекшілігімен ғылыми тағылымдамадан өтті.

Неліктен компьютерлік ғылымдарды таңдадыңыз?
Компьютерлер мен телефондар күнделікті өміріміздің бір бөлігіне айналған кезде, отбасымызда оларды баптау көбіне менің мойнымда болатын. Мектепте бағдарламалаумен таныстым, ал математикалық және логикалық есептерді шығарғанды ұнататынмын.

Yessenov Foundation байқауы
Бұл байқау туралы өтінім қабылдау аяқталуына екі-ақ күн қалғанда білдім. Қажетті құжаттарды жинап, өтінім бердім. Байқауға дайындық барысында бұл тағылымдаманың мен үшін неліктен маңызды екенін және қандай нәтижеге қол жеткізгім келетінін нақты тұжырымдай алдым.

Неліктен мен жеңіске жеттім?
Менің ойымша, мотивациялық хатым мен түйіндемем үлкен рөл атқарды. Дайындыққа көп уақыт бөлдім: алдыңғы жылдардағы жеңімпаздардың сұхбаттарын оқып, олардың кеңестерін зерделедім. Ол кезде ғылыми зерттеу жүргізу тәжірибем де, жарияланған ғылыми еңбегім де бар еді. Алайда халықаралық тәжірибе жинап, докторантураға түсуге дайындалғым келді.

Пайдалы кеңестер
Байқауда жеңіске жету үшін үш нәрсе қажет.
1. Мазмұнды мотивациялық хат пен сауатты түйіндеме.
2. Қордың қызметін және оның жеңімпаздарының жетістік жолын жақсы білу. Қор сайтында жарияланған сұхбаттарды оқып шығыңыз.
3. Мақсатыңыз бен мотивацияңызды нақты тұжырымдау. Күмәніңіз болса да, алдыңызға биік мақсат қоюдан қорықпаңыз.

Ал егер байқауда жеңіске жетіп, зертхана іздеу мен виза рәсімдеу мәселелері артта қалса, баспана іздеуге кірісіңіз. Әрдайым қосалқы жоспарыңыз болғаны жөн. Тағылымдаманы оқу кезеңіне жоспарлаған тиімді: сонда университеттегі дәрістерге де қатысуға мүмкіндік болады.

Неліктен дәл осы университет?
Мен университетті емес – University of Pennsylvania, профессор мен зерттеу тобын таңдадым. Түрлі профессорларға 50-ден астам хат жолдадым, алайда дәл осы зертхананың жобалары мені ерекше қызықтырды. Профессор Мацей Панкевичтің LinkedIn-дегі жазбаларын оқып, командадағы ахуалды бірден сезінгендей болдым әрі сол ұжымның бір мүшесі атанғым келді.

Тағылымдама қалай өтті?
Зертханадағы ахуал мен ойлағандай ашық әрі достыққа толы болып шықты. Команда ғылыми зерттеулерге барынша ден қойған. Жұмыс қарқыны, ұжымның ауызбіршілігі, міндеттердің нақты бөлінуі және апта сайынғы кездесулер ерекше әсер қалдырды. Зертхана қызметкерлері жылына 10-20 ғылыми мақала жариялайды! Әрине, ғылыми жетекшім Панкевич мырза мен оның Penn Center for Learning Analytics орталығындағы әріптестерінің терең білімі де мені тәнті етті.

Ұжымда барлығы жаңа ғылыми мақалаларды үнемі оқып, бірге талқылайды. Әр жұмыс кездесуі еркін әңгімеден басталады. Әңгіме барысында әріптестер бір-біріне қолдау көрсетіп, жеке өміріндегі оқиғаларымен, оның ішінде көңілсіз жайттармен де бөліседі. Соған қарамастан, ұжымдағы тәртіп пен жауапкершілік өте жоғары деңгейде.

Менің зерттеуім
Жобам бағдарламалауды үйрететін платформалардағы студенттердің мінез-құлқы мен эмоциялық күйін бақылау үшін үлкен тілдік модельдердің мүмкіндіктерін пайдалануға арналды. Студенттің жағдайы пернетақтадағы әрекеттері мен мінез-құлық деректері негізінде бағаланады. Түпкі мақсат – студенттің оқуға деген ынтасы төмендей бастағанын дер кезінде анықтап, жағдайды жақсартуға ықпал ету.

Қандай нәтижеге қол жеткіздім
Тағылымдама барысында студенттердің эмоциялық күйін жіктеуге арналған модельдердің 14-тен астам нұсқасын сынақтан өткіздім. Өз бетімше көптеген эксперимент жүргізіп, нәтижелерін талдадым, техникалық мәселелерді шешіп, модельдердің жұмысын тексердім. Қазір алынған нәтижелерді талдауды жалғастырып, ғылыми мақала әзірлеп жатырмын. Мақаланы 2027 жылдың жазында жариялау жоспарланып отыр. Бұл нәтижелермен ғана шектеліп қалған жоқпын. Тағылымдама барысында жинақталған деректерге сүйене отырып, өз университетімде жүргізілетін жаңа зерттеудің жобасын әзірледім. Осы семестрде зерттеу SDU-да басталып та кетті.

Алдағы жоспарым
27 жастамын. Университетте екі пәннен сабақ беремін. Алдағы уақытта University of Pennsylvania командасымен зерттеу жұмысын қашықтан жалғастырып, SDU-да басталған экспериментті соңына дейін жеткізуді жоспарлап отырмын. Сонымен қатар докторантураға түсуге дайындалып жүрмін. Болашақта білім беру технологиялары мен оқытуды жобалау бағытында кәсіби тұрғыда дамығым келеді.

Демалыс
Демалыс күндерін отбасыммен өткізіп, жұмыстан бір сәт бой сергітуге тырысамын. Ұлым екі жаста. Ол футбол ойнағанды қатты жақсы көреді, мен де онымен бірге қуана ойнаймын. Жиі серуендеп, саябақтарға барамыз, жаңа жерлерді бірге аралап, танып-білеміз. Мен үшін бұл – күнделікті қарбаластан бір сәтке арылып, асықпай тынығудың тамаша жолы.

Ғылыми тағылымдамадан өтуге өтінім беру

Мұса Әлиев 20 жаста, Орал қаласының тумасы. Қазір Назарбаев Университетінде механикалық және аэроғарыштық инженерия мамандығы бойынша бакалавриаттағы оқуын аяқтап жатыр. Алайда оның басты қызығушылығы – робототехника.

Мамандық таңдау
Бала кезімнен қолмен ұстап, көзбен көруге болатын нақты механизмдер жасауға қызығатынмын. Сондықтан механикалық инженерияны таңдауым заңды еді. Бұл мамандық роботтарды нөлден бастап жобалап, құрастыруға қажетті іргелі білім береді.

Yessenov Foundation байқауы
Бағдарлама туралы көрші зертханада жұмыс істейтін әріптесімнен білдім. Даниил Филимонов қордың грантының арқасында Швейцариядағы университеттердің бірінде тағылымдамадан өтіп келген еді. Өтінім беруге тыңғылықты дайындалып, өз жобаларымнан портфолио жинақтадым. Ең қиыны – мотивациялық хат жазып, халықаралық тәжірибенің маған не үшін қажет екенін нақты әрі нанымды жеткізу болды. Байқаудың финалдық кезеңі де ерекше есте қалды: бірнеше үміткер бір команда болып, берілген тапсырманың шешімін бірге іздедік.

Неліктен мен жеңіске жеттім?
Байқаудан сәтті өтуіме тыңғылықты дайындық, өз ісіме деген шынайы қызығушылық және нақты жоспар көмектесті. Күрделі механизмдерді құрастыру тәжірибем мен инженерлік команданы басқарғаным да маңызды рөл атқарды. Сараптамалық комиссияға бұл тағылымдаманың маған шынымен қажет екенін және оның кәсіби дамуым үшін қаншалықты маңызды екенін дәлелдей алдым.

Тағылымдамадан табысты өту үшін…
…қажет болса, бастапқы бағытты өзгерте білу керек. Егер сізге берілген тапсырма қабілетіңіз бен қызығушылығыңызға толық сәйкес келмесе, балама жол ұсынып, өз біліміңіз бен біліктілігіңізді дәлелдеңіз. Фейнман әдісін қолданыңыз: күрделі ұғымдарды қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізіңіз. Зертханаға алғашқылардың бірі болып келіп, соңғылардың бірі болып қайтыңыз. Ең күрделі міндеттердің өзін шешуде еңбекқорлық пен табандылық үлкен рөл атқарады.

Неліктен дәл Корея
Канада мен Австралиядан бастап Қытай мен Францияға дейін көптеген елдегі мүмкіндіктерді қарастырдым. Шамамен 40 зертханаға өтінім жібердім, соның екеуінен ғана шақырту алдым. Ақырында Оңтүстік Кореядағы Daegu Gyeongbuk Institute of Science and Technology жанындағы Motion Control Lab зертханасын таңдадым. Бұл зертхана басқару алгоритмдерін жетілдіру арқылы робот қолдарының жұмысын жақсартуға маманданған. Ал бұл – мен айналысып жүрген зерттеу бағытымен тікелей байланысты тақырып.

Тағылымдама қалай өтті
Ғылыми жетекшім профессор Сехун О болды. Робот қолдарын зерттеумен айналысатын топты таңдадым. Топ мүшелерімен тұрақты түрде кездесіп, әр кездесуде атқарылған жұмыс пен қол жеткізген нәтижелерімізді таныстырып отырдық. Университетте апта сайын ғылыми семинарлар өтетін. Онда магистранттар мен докторанттар өз жобаларын таныстыратын. Сол семинарлардан қалмауға тырыстым.

Талап жоғары болғанымен, әлемнің түкпір-түкпірінен келген зерттеушілер мен тағылымдамадан өтушілерден құралған ұжым өте ұйымшыл әрі еңбекқор еді. Оңтүстік Кореядағы еңбек мәдениеті маған ерекше әсер етті: мұнда жұмысқа барынша беріліп, қажет кезде белгіленген уақыттан ұзағырақ еңбек ету қалыпты жағдай саналады. Ал тәжірибелі зерттеушілер мен тағылымдамадан өтушілердің арасында өзара құрмет пен бір-біріне қол ұшын беруге деген дайындық айқын сезіледі.

Нәтиже
Бастапқыда маған актуаторлардың сипаттамаларын зерттеу және қозғалысты беру кезіндегі қателерді талдау жобасы тапсырылды. Алайда мен роботтандырылған жүйелермен айналысқым келгендіктен, ғылыми жетекшімді жобаның бағытын өзгертуге көндірдім. Нәтижесінде жеті еркіндік дәрежесі бар робот-манипуляторға арналған үш еркіндік дәрежелі иық модулін жасап шықтым. Соңғы нұсқа алдыңғы модельмен салыстырғанда 14%-ға жеңіл, екі есеге жуық берік болды. Сонымен қатар оны құрастыру да, жөндеу де әлдеқайда оңай. Модульдің прототипін құрастырып, әріптестеріме таныстырдым. Зерттеу нәтижелері бойынша ғылыми мақаланы 2027 жылы жариялау жоспарланып отыр.

Бұл не үшін қажет
Қазіргі таңда мұндай жеңіл, дәл әрі икемді робот қолдары қауіпті өндіріс орындарында адам атқаратын жұмысты алмастырады, хирургиялық операциялар кезінде дәрігерлерге көмектеседі және құтқару жұмыстарына қатысады.

Корея маған не көрсетті
Тағылымдамамды Yessenov Foundation қаржыландырды, ал университет тегін жатақхана ұсынып, оған қоса шәкіртақы тағайындады. Гранттан үнемделген қаражатты сауда жасауға және саяхаттауға жұмсадым. Тэгу мен Сеулді аралап шықтым, Сеулден өзіме киім-кешек, жақындарыма сыйлықтар алдым. Пусанға барып, Жапон теңізіндегі Уллындо аралына пароммен жеттім. Сондай-ақ Йонъян уезінің таулы ауылдарын араладым – ол жақта түнгі аспан мен жұлдыздар ерекше анық көрінеді.

Алдағы жоспарым
Қазір Назарбаев Университетіндегі бакалавриат оқуымды аяқтап жатырмын. Болашақта да өндірісті автоматтандыруға арналған роботтандырылған жүйелерді әзірлеумен айналысқым келеді. Қазіргі дипломдық жұмысым жүк тасымалдауға арналған жеңіл ұшу аппаратын әзірлеуге бағытталған. Сонымен қатар Еуропа мен Азияның жетекші университеттеріндегі магистратура бағдарламаларына құжат тапсырып жатырмын.

Ал бос уақытымда…
Қазір АҚШ Конгресі сайлауына арналған сайлау округтерін құру жобасымен айналысып жүрмін. Инди-анимацияны ерекше ұнатамын әрі Ten Words of Wisdom онлайн қауымдастығының белсенді ойыншысымын. Ара-тұра электрондық платаларды дәнекерлеп, DIY жиынтықтарын құрастырамын: радиоқабылдағыштар, шамдар, ойын консольдері және басқа да құрылғылар.

Ғылыми тағылымдамадан өтуге өтінім беру